DERSİM AŞİRETLERİ (Birinci Bölüm)

Seyfi Cengiz

Kaynaklardaki Tasnife Göre Dersim Aşiretleri

Dersim aşiretlerinin sayısı değişik kaynaklarda farklı verilir.
Kimi belli başlı 12 aşiret sayarken, kimisi de 25, 42, 50, 60, hatta 80 veya 100 kadar aşiretten sözeder.
Bu aşiretlerin tasnifi de az çok farklı yapılır.
Genel olarak Şeyh Hasananlılar ve Dersimliler olmak üzere iki büyük gruba bölünürler. Bir de seyitler ve dedeler, yani ocaklar var. Bunlar üçüncü bir grup olarak ayrıca ele alınmaktadırlar.
İlk iki grubun birer aşiret federesyonu veya konfederasyonu oldukları açık.
İki büyük gruptan Şeyh Hasananlılar kendi içinde Şeyh Hasananlılar ve Seydanlılar şeklinde iki alt-gruba bölünüyor.
Şeyh Hasananlılar denen gruba şu aşiretler dahil edilmektedir:
Abbasan (Aşağı ve Yukarı Abbasanlılar), Kırğan (Mirosan), Ferhadan, Zengan, Laçinan, Karabalan ve Fından (Bk. Mehmet Nuri Dersimi, Kürdistan Tarihinde Dersim, s. 46, Halep, 1952).
Eski Erzincan valisi Ali Kemali yukardakilerine ek olarak Gülabi ve İksor aşiretlerini de Şeyh Hasananlılar arasında saymaktadır (Bk. A. Kemali, Erzincan, s. 160-165, 1932).
Aslında Dersim halkı Şıx Hesenu (Şeyh Hasanan) aşiretleri denince ilk etapta kardeş oldukları ve Şeyh Hasanan kökeninden geldikleri söylenen şu beş aşiretin adını verir:
Dımılki dilindeki söylenişle Kırğu, Abasu, Qerebaliyo, Laçino ve Feratu.
Şeyh Hasanan grubunda sayılan hemen tüm aşiretler Dersim’in Hozat ilçesine bağlı aşiretlerdir. İçlerinden Feratanlar Çemişgezek’te de vardırlar.
Seydan (yerel dilde Seydu) aşiretleri denen alt-grup ise kendi içinde Kalan (Khalu), Kevan (Khêwu) ve Koçan (Qocu, Qozu) şeklinde gruplandırılıyor. Seydan aşiretleri Ovacığa bağlıdırlar. Bunlardan Koçan grubu Çemişgezek’te de vardır.
Kalan aşiretleri grubunda Keçalan, Balan, Briman, Yukarı Abbasan, Kulikan ve Seyit Kemalan aşiretleri sayılırlar.
Kalan, aynı zamanda Kalan ve Mercan dereleri arasındaki önemli bir bölgenin adıdır. Dersim, bir dönem bir bütün olarak Kalan (Kalman?) adıyla bilindi.
38 sürgünü Pülümürlü yaşlılardan “Lesa Gay aşira Khaluna, dıme gay aşire Dersimi’ye” (Öküzün gövdesi kalan aşiretidir, kuyruğu Dersim aşiretleridir) şeklinde ilginç bir tanımlama duyduğumu hatırlıyorum. Bu teşbihte Hozat ve Ovacık’tan Pülümür’e kadar yayılan Kalan federasyonunun çok büyük ve kalabalık olduğu anlatılmak isteniyor.
Kevan grubuna Arslanan, Maksudan, Pezkevran (Ali Kemali’de Bezgevran, Bezgar, Topuz), Beytan (Bitan) ve Holikan isimli aşiretler giriyor.
Koçan adlı gruba dahil aşiretler ise Koçan, Şemkan, Resikan ve Nenikan olarak sayılmaktadırlar.
(Bk. Ali Kemali, a.g.e., s. 164; Dersimi, a.g.e, s. 46-56).
Koçan aşiretinin bugün bulunduğu yere Kalan bölgesinden (Pozvank’tan) geldiği, dedeleri Koç Oğlu’nun mezarının da Pozvenk’te olduğu rivayet edilmektedir.
Batı Dersim’de yerleşik Bahtiyaran, Mıstan, Hoşan, Derıkan, Şırtıkan, Rutan, Derviş Cemalan, Sarı Saltıkan, Ağuçanan, Titenikan gibi aşiretlerin ve seyit sülalelerinin bazı tasniflerde Şeyhasanan ve Seydan grubuna dahil edilmedikleri görülmektedir (Bk. Dersimi, a.g.e., s. 46).
Dersimliler (veya Asıl Dersimliler) diye bilinen diğer büyük konfederasyona dahil aşiretler ise bazı kaynaklarda şöyle kaydedilmektedirler:
Haydaran, Arilli, Demenan, Lolan, Şavalan, Alan, Hayran, Kureyşan, Yusufan (Ali Kemali ‘Şeytan kabilesidir’ diyerek bu aşiretin Yezidi olduğunu ifade ediyor), Rotan (Bahtiyaran), Balaban, Sisan, Şadili, Çarikli, Karsan, Şeyh Mehmedan, Keman, Kırgan, Hormek, Kimsor, Maskan, Botan, Caferli, İzol, Suran, Hadikan, Hesnan, Okçıyan, Gazili, Hıranlı, Lertikli, Zamtik, Kobanlı, Pilvenkli, Potikanlı, Kobaklı, Silanlı, Hamakanlı, Balçık, Zerkanlı, Bihanlı, Hıdanlı, Menüklü, Beleç (Bilez), Koçgiri, Elhanlı, Dersimli, ve Zazalar (Bk. A. Kemali, a.g.e., s. 158-165).
Bazı aşiretlerin hem Şeyh Hasananlılar hem de Dersimliler arasında sayıldığını görüyoruz. Zaman içinde bir ittifaktan diğerine geçişler veya yer değişmeler nedeniyle olabilir bu.
Aslında sade Dersim halkı Ali Kemali’nin Dersimliler olarak tasnif ettiği yukarıdaki aşiretlerin hepsini bu şekilde tasnif etmez. Halktan bazılarının ifadesine göre Dersimliler grubunda yalnızca 12 aşiret vardır. Bunlar, bazen Demenan, Yusufan, Alan, Areyli, Haydaran, Çarek, Balaban, Lolan, Keman (Kemu), Savalyan, Rutan ve Maskan şeklinde adlandırılırlar. Halktan insanlar da bu listeyi zaman zaman farklı verirler.
Dersimliler grubunda sayılanlar çoğunlukla Doğu Dersim (Mazgirt, Pülümür, Nazımiye) aşiretleridir.
Yukarıda bazı aşiretleri ve aşiretten daha büyük bazı birimleri (ittifaklar, konfederasyonlar) verdik.
Kısaca aşiret-içi gruplara da değinmekte yarar var.
Tipik bir Dersim aşiretinde şu bölümlerle karşılaşıyoruz: Aşirê, Pêrê (sözcük anlamı kol, kanat), Ezbetê ve Çê.
Çê; hem çekirdek aile karşılığında, hem de birkaç kuşağı kapsayan geniş aile veya sülale anlamında kullanılıyor.
Yaşlılara sorulduğunda farklı yanıtlar alınır.
Genelde “Wertê aşirede pêrê estê, wertê pêru de ezbeti estê” (Aşiretin içinde Pêrê’ler, Pêrêler’in içinde de ezbetler vardır) tarzında bir tanımlama yapılmaktadır.
Aşiretin hücresi genstir.
Peki Dersim gensi hangisidir?
Kendi başına ayrı bir alan çalışmasına ihtiyaç gösteren bu konuda şu anda kesin bir beyanda bulunmak güç olsa da, Ezvetê denen grubun Dersim gensine tekabül etmesi ihtimali yüksektir. Bu sözcük bana Az-vet (Az-bet) olarak ayrılabilir görünüyor. Az, Dersim dilinde soy demektir ki sözcük anlamıyla da gense tekabül etmektedir. Az-vet, soy-veren (soydan-gelen) anlamlı olabilir. Perê ise kabile karşılığı olsa gerektir.
Daha çok Zaza adıyla tanınan diğer Dersim aşiretlerinin bir bölümü çeşitli kaynaklardan yararlanılarak şu şekilde sıralanabilirler:
Musyan, Okçiyan (Akçiyan?), Azan, Halilan, Mistan, Botan (veya Botiyan, Butyanlı?), Solhan, Zikti, Ömeran (Umran?), Melekan, Lertikli (Leltikli), Zimtekli, Modan (Midan?), Hazol, Meneşkürt, Huytu, Tavaslı, Silvanlı (Silavlı), Medraçlı, Terkanlı, Zirkan, Zeyni, Mehel, Bucak, Goyan, Keyburan, Buban, Kusan, Rutchaba, Sinan, Slivan, Kedak, Aşmişart, Kulbin, Behirmaz, Karakeçi, Bellikan (Baliki), vd. (Bk. Mark Sykes, The Kurdish Tribes Of The Ottoman Empıre, 1908; Ziya Gökalp, Kürt Aşiretleri Hakkında Sosyolojik Tetkikler, Sosyal Y., 1992, s. 27, 32, 97; M. Ş. Fırat, Doğu İlleri ve Varto Tarihi, s. 40, 164; Uğur Mumcu, Kürt-İslam Ayaklanması; M. Nuri Dersimi, Hatıratım, s. 8-9).
Ezdi ve Dümbeli olarak bilinen aşiretler var bir de.
Şeref Han, Mark Sykes ve Ziya Gökalp’ta adları verilen bazı Ezdi (Yezdi) aşiretleri şunlardır:
Şerkiyan, Dınnan, Reşkan, Haweri, Şeyhan, Dorkan, Dasikan (Daseni), Aliyan, Bumteyvit, Mirkan, Samuga, Beyt-el-Hulta, Hababa, Kiran, Beled, Bekran (Bekiran), Mendıkan, Halidi ve Basiyan.
Şerefname’ye göre Bohti, Mahmudi ve Dumbeli aşiretlerinin bazı kesimleri de Yezdi idi.

Tasnifin Doğrusu
Dersim aşiretlerinin yukarıda değindiğim kaynaklardaki tasnifinin hepten doğru olmadığını Dersim ve Zaza Tarihi-Sözlü Gelenek ve Tarihsel Gerçek başlıklı kitap çalışmamda gösterdim.
Bu çalışmanın vardığı sonuçlar esas alındığında doğru tasnifin şu olması gerekir:
I) Eski Dersim Aşiretleri (Kalmem-Kalferat Grubu)
II) Geç Dersim Aşiretleri: Şah Hasananlılar ve Seydanlılar

Khal Mem ve Khal Ferat Grubu Aşiretleri (Mıleto Khan Tabakası)
Areyliler’in Pülümür’e Nazımiye Kirik’ten geldiklerini söyleyen Pülümür’ün Arilli (Arıllı) aşireti yaşlılarından birinin anlattığına göre, Dımılki konuşan bütün Dersim aşiretleri Khal Mem ve Khal Ferat adlarında iki kardeşten türemişlerdir. Bu gelenek başka yaşlılarımız tarafından da dile getirilmektedir.
Haceri köyünden olup şimdi Köln’de oturmakta olan Alan’lı bir yaşlı Khal Mem ve Khal Ferat hakkında sorduğum soruyu şöyle yanıtlıyordu:
“Khal Mem’le Khal Ferat, Momın (Muhammed)’ın oğullarıdır. İki kardeştirler. Nereden geldikleri belli değil. İlkin gelip Nazımiye’ye yerleşirler ve orada ölürler. Khalmem’in mezarı (türbesi) Nazımiye’nin Khalmem köyünde, Khal Ferat’ınki ise Nazımiye’nin Geriş köyündedir”.
Dersim ulusal geleneği ve tek tek aşiretlere ilişkin rivayetlerden ve bilgilerden hareketle Khal Mem ve Khal Ferat olarak tanımlanan gruplara dahil bazı aşiretleri saptamak mümkündür.
Kalmem-Kalferat geleneğinde referans verilen Erken Kalmem ile Şah Hasan-Seyit geleneğinde sözü geçen Geç Kalmem (Seyit, Kalemamsor) sık sık birbirine karıştırıldığı için, Kalmem grubunda anılan aşiretlerin bazısı Eski Dersimliler’e, bazısı da Geç Dersimliler’e ait olmalıdır.
Bu noktayı akılda tutmak koşuluyla bu gruptaki aşiretlere kabaca değinebiliriz.

Kalmem Grubu
Khal Mem grubu aşiretleri Dersimliler’in Domanê Khalmemi dedikleri aşiretlerdir. Bunların erken tabakası Mamakan (Çan) orijinlidir. Daha geç grubu ise Seydanlılar adıyla bilinenlerdir.
Sade halkın ve geleneğin ilk elde bu gruba dahil gösterdiği aşiretler şunlardır:
Şıxmamed, Demenan, Alan, Lolan, Areyli, Haydaran ve Karsan.
Bu yedi aşiret en yoğun olarak Eski Dersim olarak tanımlanan bölgede ve bu bölgenin sınırlarında bulunmaktadırlar. Bunlara Jandarma Umum Kumandanlığı yayınlarından olan Dersim başlıklı kitapta Dersim aşiretleri arasında verilen Puh-Pug (Puğ-Puhar) aşireti de ilave edilebilir. Bahtiyar aşiretinin ve Geç Dersimliler arasında anılan başka bazı aşiretlerin de gerçekte bu gruba ait olduklarını sanıyorum.
Yukarıdaki yedi aşiretten Demenanlılar’ın adı bazı kaynaklarda Dedeman, Temelhoran/Temehoran (Bk. Edip Yavuz), Ademi, Ademan (Bk. M. Ş. Fırat) şeklinde kaydedilmektedir.
Bu aşiretlerden Alanlar’ın bir kabilesi Khalmem (Pêra Khalmemu), bir diğeri Mamedu (Pêra Mamudo) adlarını taşırlar. İlki Körtan köyü halkı, ikincisi Haceri köyü halkına tekabül ediyor. Bu adlar Khal Mem adı ve Mamanlar’la ilişkili olabilir.
Khalman Ocağı’ndan olduklarını söyleyen Areyliler cedlerinin Khal Ferat olduğuna işaret ederler.
Şıxmamed aşiret adının ise Khal Mem adının kendisi (bir versiyonu) olduğunu düşünüyorum. Zaten bu aşiretin kabilelerinden biri de Mamku adını taşıyor. Mamku adı, Maman (Mamakan, Mamikonyan) adının aynısıdır. Şıxmamed bölgesinin Xeçe köyünde oturan bazı ailelerin hayli eski olup artık dağılmış bulunan bu kabileden olduklarını biliyorum.
Şıxmamed aşiretinin kabileleri bu aşiret halkı tarafından Qerezo (Qereco), Mewaliyo, Saverdiyo, Sambego, Pasku, Kerko ve Mamku (Mamıko) olarak sayılmaktadırlar.
Mursaye Ap Sılemani, Şıxmamed aşiretine mensup bir halk ozanıdır. Yaşı yüzü aşkındır. Bizzat kendisinden bu aşiretin geleneğini dinlemiştim.
O’nun anlattığına göre bu kabileler onlara adlarını veren beş kardeşten türemeler. Bu beş kardeş Nazımiye’nin Khalmem köyünden dağılmışlar. Bir kısmı orada (Harige’de) kalmış, geri kalanı Khalmem’den ilkin Vanarız’a, burası kendilerinden zorla alınınca da oradan bugünkü Şıx-Mamed yöresine gelip yerleşmişlerdir. Bu bölgeyi Dem (Demo) adlı bir ‘Ermeni’den zor yoluyla aldıkları rivayet edilmekte ve bunun öyküsü de anlatılmaktadır. Demo adının Demenanlılar’a referans olabileceğini sanıyorum. Yani Ermeni diye göndermede bulunulanlar da aslında yine Khal Mem grubuna dahil olan kardeş bir aşirettir.
Şıxmamedliler’in Khalmem yöresinden geldiklerine ilişkin bu rivayet, Şıx Mamed aşiret adı, bu aşiretin Mamku adlı kabilesi ve gelenekte Domanê Khalmemi (Khal Mem Oğulları) aşiret grubunda sayılmaları ile birlikte ele alındığında onların Mamanlar (Mamakanlar)’la veya Geç Kalmem’le ilişkili oldukları anlaşılıyor. Büyük olasılıkla bu iki tabakanın bir karışımıdırlar.
Alan, Areyli ve Şıxmamed aşiretlerinin geleneklerinde ortak bir nokta dikkati çekmektedir. O da bu aşiretlerin bugün yaşadıkları daha içerilerdeki bölgelere Nazımıye’nin Khalmem adlı yerleşmesinden hareketle dağıldıkları ve Khal Mem grubuyla ilişkili olduklarıdır.
Dersim’in Şeyh Hasan-Seyit (Khalemamsor) geleneğinin bir versiyonu da bu iki grubun birbirinden Khalmem köyünden ayrıldıklarına işaret etmektedir.
O halde Dersimliler’in en azından bir tabakası ilk gelişinde Nazımıye’nin Khalmem adını da verdiği Duzgı Bava çevresine yerleşmiş ve buradan dağılmıştır. Duzgı Bava’nın bütün aşiretlerin kâbesi olarak tanınması bu ortak geçmişle ilişkili olabilir. Bu dağın eteğinde Ocağê Khalmemi (Khalmem Ocağı) adını taşıyan kutsal bir mekân (ocak) da mevcuttur.
Duzgın’ın asıl adı Dersim Geleneği’ne göre Şah Haydar’dır. Domanê Khalmemi grubuna dahil gösterilen Haydaran aşiretinin isim babası belki de bu Şah Haydar (Duzgı Bava)’dır. Nitekim geleneğimizde Haydaranlılar’ın koruyucu tanrısı veya atası gibi tanıtılan Jêlê aynı geleneğe göre Şah Haydar (Duzgın)’ın bacısıdır. Kızıl Kilise (Nazımiye)’nin bir dönemler Aydaran/Haydaran adıyla bilindiğini de not etmeliyim.
Dersim’in ulusal cedleri olan Khal Mem-Khal Ferat ikilisinin yanısıra, bazı Dersim aşiretlerinin cedlerinin, tanrılarının ve ziyaretlerinin de tek tek sayıldığı bir Dersim halk deyişinin bazı versiyonlarında Şıx Mamedliler’in ceddi Khal Ferat olarak anılır.
Dersim Geleneği’nin destan türünde bir versiyonu olan bu parça şöyledir:
Şiyo Khal Ferat, Wayirê Şıxmamedano
Khal Mem-Khal Ferat, Wayırê Alan u Areyzano
Khalo Sıpe, Wayirê Çarekano
Evliyayê Tosnıgê, Wayırê Bamasurano
(Bone Tasnige mekanê de qano)
Hewsê Dewê, Wayırê Kuresano
Jêlê (Zêla Zalalê), Wayıra Heyderuna
(Jêlê orte Heyderuna)
Duzgınê Kemeri (Kemerê Duzgıni, Bava Duzgın), Pile Pilano (Pile Jarano)
Hopa Şıxanki, Wayırê Seğankano
Cımê Muzır Bavay, Wayırê Avasano
Aliyê Kıstımi, Pilê Pilvankano
Buyer Bava orte (wayırê) Bolebaniyanu
Gola Buyerê Caê Cematiyo
Sultan Baba (Tujik) orte (wayırê) Keçelanu
Celal Abbas, wayırê Abasano
(Cımê Muzır Bavay wayirê Avasano)
(…)
De Bê adını taşıyan bu deyiş (ayrıca Welat başlıklı parçaya bakılabilir) Dersim’in ünlü ve eski kuşak ozanlarından Sey Qaji’ye aittir.
Sey Qaji, Dersim’in 366 velisinden (evliya) bahsettiğine göre bu parçasında onlardan sadece bir bölümünün adlarını anmaktadır. Değişik versiyonları bulunan bu deyişin daha uzun olan bir orijinali vardı belki de.
Bence Dersimli araştırmacıların en önemli görevlerinden biri, rivayet, şiir ve deyiş gibi değişik edebi biçimler altnda kuşaktan kuşağa sözlü olarak taşınmış ve aslında çok iyi ve ısrarla korunmuş olan Dersim Ulusal Geleneği’nin parçalarını biraraya getirecek kapsamlı bir ekip çalışması yapmaktır. Bu zengin geleneğin eksik veya kayıp parçalarının peşine düşüp Dersim Ulusal Destanı’nın tamamını ortaya çıkarmak önemli bir görevdir.
Destanımızda kardeş oldukları söylenen Khal Mem ve Khal Ferat ikilisinin adları zaman zaman birbiri yerine veya tek bir ad gibi birlikte kullanılmaktadır. Yukarıdaki parçadan açıkça görülüyor ki, bir zamanlar Dersim Yaşlılar Meclisi (Dersim Senatosu) veya Aşiretler Meclisi kendi toplantılarını kutsal addedilen Buyer Dağı’nın zirvesinde yapıyordu.
Aynı parçadan Khal Mem grubuna dahil edilen aşiretlerin, en azından bunlardan Haydaran ve Demenan aşiretlerinin Geliler’le bir ilişkisi olduğu da anlaşılmaktadır. Çünkü Haydaranlılar’ın ceddi veya tanrıçası olarak gösterilen Jêlê’nin ve Jêl Dağı (Zêl Dağı)’nın adı bana göre Gil (Jil, Zil) adının ta kendisidir. Zaten aşiretlerin Mil ve Zil partileri şeklinde tasnif edildiği dönemde Haydaranlılar’ı daima Zilan, Celali ve Sipkan/Sipikan aşiretleriyle birlikte Zil grubu içinde buluruz. Adı Dımıli ve Dersim sözcüklerini anımsatan Demenan aşireti de sık sık Zilan grubunda gösterilir. Belki bu gruptaki Celali adı da Gel (Khal?) adının bir biçimidir.
Jêl Dağı, Geliler’in dağıldığı ilk merkez veya ilk yurt edindikleri merkezlerden biri olabilir. Geliler, Dersim ve Zaza Tarihi-Sözlü Gelenek ve Tarihsel Gerçek başlıklı çalışmamda vardığım sonuca göre en azından Orontidler çağından beri Kırmanciye’de varlardı.
Jêl Dağı’na çok uzak olmayan ve yine Eski Dersim coğrafyasında yeralan Mılan köyü ve bu köydeki Ocağe Mıli (Mil Ocağı) ise, Milan aşiret grubunun ilk yurdu veya ilk yurt edindiği ve etrafa yayıldığı merkezlerden biri olarak düşünülebilir.
Adı Gutiler’in adını andıran ünlü Qutu Dere vadisi de aynı mıntıkadadır. Dersim adlı kitabın yazarı Antranik aynı adı taşıyan Quticık aşiretinden sözeder. Yıllar önce İsveç’te karşılaştığım Dersim orijinli ve Koçkirili yaşlı bir kadın da Dersim taraflarında Qutiyan adında bir aşiretten bahsediyordu.
Özetle Dersim’de Mil ve Zil adlarını taşıyan toplulukların varlığı açık bir olgudur. Mil adı Dımli, Zil adı ise Gil olarak yorumlanabilir ve bu yorumdan hareketle Khal Mem grubunun Dımli-Gil (Mil-Zil) tabakası ile akrabalığı kurulabilir. Delmik, Dilmakan, Del Mamikan (Mamakan adının bu versiyonu için Mark Sykes’ın The Kurdish Trıbes Of Ottoman Empıre yazısına bakınız) ve Khal Mem gibi yer ve aşiret adları dikkat çekicidir. Gel adının Khal, Dımli adının ise Del veya Dil formunda Maman adıyla bir kombinasyonu pekala olasıdır. Del Mamikan (Mamakan) şekli mümkündür ki Dımli (Dilam, Dılmik, Dilman) adının orijini olsun. Yani Dımıliler’in ve Geliler’in Mamanlar’ın birer kolu olmaları olasıdır.

Khal Ferat Grubu
Dersim ve Zaza Tarihi-Sözlü Gelenek ve Tarihsel Gerçek başlıklı çalışmamda Dersim geleneğindeki Ferat adının Part adının karşılığı olduğuna işaret etmiştim. O halde Ferat adını taşıyan ve/veya cedlerinin Khal Ferat olduğunu söyleyen aşiret ve kabilelerin hepsi bu gruba aittir. Dolayısıyla Dersim aşiretlerinden Feratanlar (Ferhat Uşağı)’ın bu gruba girdiği, yani Part oldukları ve hâlâ onların adını taşıdıkları kesin gibidir. Feratan aşiretinin kabileleri de genelde bu gruba ait olmalılar. Gilan’daki Lahican’la ve ünlü Laç Deresi’nin adıyla ilişkili görünen Laçin aşiretinin de kaynaklarda aslında Feretanlar’ın bir kolu olduğu kaydedilmektedir (Bk. JUK’un Dersim adlı yayını).
Maksut ve Balabanlı aşiretlerinin Ferhat Uşağı adında birer kabilesi ve Areyli aşiretinin de Ferhaddan adında bir kabilesi mevcuttur. Khalman Ocağı’nın en eskisi olduklarını, ama cedlerinin Khal Ferat olduğunu söyleyen Areyliler zaten aşiret halinde bu gruba dahildirler.
M. Ş. Fırat (1894-1949), Hormekliler’in kendi geleneklerinde cedlerinin Feramuz Şah (Fereşat Fero) ve/veya Harzem şahlarından Mehmet Şah (Mehmet Pehlivani El-Harzemi) olduğunu söylediklerini kaydeder (Bk. Fırat, a.g.e, s. 72-74).
Bence Hormekliler’in cedleri olarak anılan bu isimler Dersim Geleneği’ndeki Khal Ferat ve Khal Mem’e referanstırlar. Zaten Şarik (Şorik) şeceresinde de Hormekliler’in Dersimliler (Delisenler, Deli Hasanlar)’e mensup olduğu kaydedilmekte ve adları Horembegan (Hurem Began) olarak verilmektedir. Hatta Hurem Began adının Dersimliler’in lakabı olduğuna işaret edilmektedir.
Ferhat adlılar içinde bağımsız bir aşiret olarak varlığını koruyabilenler Feratanlar’dır. Diğerleri genelde başka aşiretler içinde erimiş veya diğer aşiretlerin birer koluna dönüşmüşler. Areyliler ve Hormekliler de bu grupta bağımsız varlığını korumuş aşiretler olarak görünüyorlar. Dersim dışında da, örneğin vaktiyle Amasya’nın da dahil olduğu Pontus’ta ve Kapadokya’da Ferhat adını taşıyan kişi ve topluluklara, bu adda yerleşmelere ve dağlara rastlanmaktadır. Bu konuda en etraflı bilgiler Hüseyin Hüsameddin’in Amasya Tarihi adlı kitabında verilmektedir.
Khal Ferat grubunda, hepsi etnik olarak Part olmasalar bile geleneğin Partlar’a dahil gösterdiği Karen, Suren, Gew (Goran?) ve Mihran gibi eski İrani evlerin kalıntılarının da olduğunu sanıyorum.

Benzer Yazılar

• Erzincan’in Alevi Köyleri
• Dersim aşiretleri -3-4-5.Bölüm
• Dersim aşiretleri -2.Bölüm